Opowieść o sile budowania kobiecej wspólnoty – rezydencja Olgi Budzan

W ramach cyklu warsztatów „Barbara 1965–2025” Olga Budzan wspólnie z grupą Wrocławianek stworzyła wielkoformatową realizację tekstylną, inspirowaną historią kultowego wrocławskiego baru, a dziś głównej siedziby naszej instytucji.

Praca nad wielkoformatowym rękodziełem zatytułowanym Barbara 1965-2025 stworzyła przestrzeń do zachowania opowieści i wspomnień o budynku, mieście i o ich nieustannych przemianach na przełomie lat. Pamięć ta nie była jednak rozumiana jako zbiór zamkniętych faktów. Przeciwnie, przyjęła postać otwartej i pojemnej opowieści o ludziach, którą uczestniczki dopowiadały podczas spotkań warsztatowych. Wszystkie te elementy splatały się z ich indywidualnymi historiami, dzięki czemu w procesie twórczym rodziła się nie tylko tkanina, ale też międzypokoleniowa relacja między kobietami.  

Ważnym fundamentem całego procesu było aktywne uczestnictwo i cykliczne spotkania, podczas których powstawały kolejne fragmenty patchworku. Warsztaty odbywały się zarówno w Barbarze jak i w Muzeum Etnograficznym, gdzie na co dzień pracuje Olga Budzan. Te dwa miejsca, różne w funkcji, atmosferze i rytmie, okazały się równie ważne dla rozwoju projektu: Barbara oferowała żywy kontakt z pamięcią, natomiast przestrzeń muzealna wprowadziła uczestniczki w dialog z tradycją rękodzielniczą, z historią wytwarzania, z namysłem nad rolą materiału i techniki. 

Jednym z kluczowych wyborów artystycznych Olgi Budzan było oparcie tkaniny na materiałach z drugiego obiegu. Użycie skrawków, starych ubrań, tkanin domowych czy przypadkowo odłożonych resztek tekstyliów nie tylko wzbogaciło dzieło dodatkową wartość historyczną, ale było też realnym komentarzem do codziennej praktyki Olgi jako artystki etnografki. Artystka odwiedzała sklepy z materiałami z drugiego obiegu i starannie dobierała struktury, faktury i kolory, aby trafnie uchwycić specyfikę dekad, w których Barbara funkcjonowała. Każdy fragment przynosił własną biografię, a włączenie ich do wspólnej kompozycji pozwalało myśleć o projekcie jako o akcie troski, recyklingu pamięci, dawaniu drugiego życia nie tylko materiałom, lecz także wspomnieniom. Ponadto decyzja ta związała tkaninę z praktykami codzienności. Z tym, co w domach przechowuje się na dnie szuflad, co nosi ślady zużycia, co przesiąknięte jest zapachem i wspomnieniami rodzinnymi.  

Budzan podczas rezydencji korzystała z badań Adama Pacholaka i Iwony Kałuży, jednak nie traktowała ich jako zbioru danych, które należałoby zilustrować. Archiwalne opisy, analizy i materiały fotograficzne stanowiły raczej rodzaj inspirującego pogłosu, które można interpretować swobodnie, przepuszczając je przez doświadczenia współczesnych uczestniczek. Dzięki temu tkanina przestała być rekonstrukcją, a stała się interpretacją intuicyjną, wielogłosową i emocjonalnie zakorzenioną w praktyce rękodzielniczej osób, które ją tworzyły.  

Aby zrozumieć, z czego ta materia wyrasta, warto zatrzymać się przy kontekście miejsca. Budynek Barbara, nazwany żeńskim imieniem, obchodził w 2025 roku sześćdziesiątą rocznicę swojego powstania jako obiekt architektoniczny i dziesiątą rocznicę jako przestrzeń, w której na dobre rozgościła się kultura. Tkanina, która nabrała w pewnym momencie cech persony, naturalnie zakotwiczyła na Placu Młodzieżowym, czyli miejscu, które od początku istnienia było przestrzenią społecznych napięć, performatywnych gestów, oddolnych działań i spontanicznych zrywów miejskiej energii. Wspólna praca nad tkaniną była próbą odtworzenia rytmu tego miejsca przechodzącego wiele metamorfoz: od powojennych ruin, przez socrealistyczne ambicje i modernistyczną odwilż, aż po architekturę Tarnawskich, wciąż obecną w pamięci wrocławian i wrocławianek jako pierwszy powojenny gest nowoczesności na Starym Mieście. Kobiety uczestniczące w projekcie wyławiały z tej historii detale: witryny kawiarni, czarno-białe kolumny, migoczącego nad wejściem raka, przepisy potraw serwowanych w restauracji typu szwedzkiego, historię butów z prowadzonego w Barbarze sklepu obuwniczego. Te niewielkie opowieści budowały społeczną mapę miejsca, która okazała się równie ważna jak historyczne fakty. 

Z perspektywy kuratorskiej proces ten uwydatnił nie tylko wagę zbiorowej pracy kobiet, ale także fakt, że pamięć społeczna organizuje się często właśnie poprzez drobne i życzliwe spotkania. Babcine opowieści o lodach z włoskiej maszyny, anegdoty o karaluchach biegających po kolumnach, historie o kradzionej zupie czy o legendarnym kremie sułtańskim zostały przetworzone na język włókna, wprowadzając do tkaniny nieformalną narrację. W ten sposób Barbara 1965–2025 stała się nie rekonstrukcją, lecz dialogiem, rozmową prowadzoną z miejscem i o miejscu dzięki pracy ze społecznością. 

Tkanina jest zapisem spotkań zorganizowanych i tych nieplanowanych, rozmów, które rodziły się przy pracy, i refleksji, które przychodziły dopiero w domu, podczas szycia indywidualnych fragmentów. Jest także świadectwem tego, jak wspólna praca kobiet potrafi przekształcić miejską historię w doświadczenie intymne, a jednocześnie nadać jej wymiar wspólnotowy. Zwieńczeniem całego procesu była uroczysta odsłona tkaniny w czytelni Barbary 29 października. Wydarzenie to zgromadziło uczestniczki, ich bliskich, mieszkańców Wrocławia i osoby zainteresowane dziełem. Po raz pierwszy można było zobaczyć dzieło sztuki w całości. Atmosfera tego dnia była nie tyle wernisażowa, co wspólnotowa: pełna wzruszeń, śmiechu, odruchowego wskazywania fragmentów, w których zaklęte były osobiste historie.  

Paulina Brelińska-Garsztka

• Artystka: Olga Budzan  
• Kuratorka: Paulina Brelińska-Garsztka 
• Społeczność współtworząca tkaninę: Joanna Bożek, Agnieszka Jagodzińska, Magda Brumirska-Zielińska, Hania Sobolewska, Aleksandra Abramik, Małgorzata Karpicka, Hanna Golis, Anna Glanowska-Cieśla, Maria Zając, Marta Wiercińska, Małgorzata Składzień-Sikorska, Aga Tomaszewska, Olga Vaskanian, Joanna Falkowska, Maryna Hrysiuk, Magdalena Olewicz, Stanisława Łomnicka, Bożena Kędzior, Małgorzata Stasiewicz, Róża Gontarz.  

WIK jest partnerem międzynarodowej platformy Magic Carpets współfinansowanej przez program Unii Europejskiej „Kreatywna Europa”, zrzeszającej kilkanaście organizacji kulturalnych.