Sztuka sąsiedztwa. Forum kulturalnych działań lokalnych. Podcasty

Pracownia Hutmen to artystyczna pracownia, galeria i przestrzeń działań performatywnych mieszcząca się na terenie dawnego zakładu przetwórstwa metali HUTMEN S.A. W tym surowym, postindustrialnym kontekście powstał artist-run space, który łączy pracę twórczą, sąsiedzkie spotkania, koncerty, wystawy i rozmowy, tworząc miejsce żywe, otwarte i pulsujące energią artystów.

To kolektyw, w którym spotykają się różne doświadczenia, estetyki i biografie: od filmowych eksperymentów Vassiliya Dergachyova, przez wielodyscyplinarną twórczość Sebastiana Milewskiego, po rzeźbiarskie i performatywne poszukiwania Jarosława Słomskiego.

W skład zespołu wchodzą także Wera Śliwowska – artystka wizualna, projektantka i edukatorka muzealna, Sasza Baszyński, tworzący na styku ukraińskiej i polskiej wrażliwości, oraz Dmytro Tarasenko (Derek), którego praktyka wizualna zanurzona jest w doświadczeniach międzynarodowej sceny artystycznej.

Kolektyw Hydroza powstał w 2022 roku po spotkaniu w ramach Akademii Nikon NOOR w Warszawie. Od początku działa jako płynna grupa artystek, pracująca wokół tematów wody, ciała i opowieści wspólnotowych. Rok później rozpoczęły pracę nad manifestem Astridy Neimains, co doprowadziło do powstania cyklu „Kto będzie płakał ostatni?”, prezentowanego w Warszawie, Poznaniu i Wrocławiu.

W kolejnych latach kolektyw uczestniczył w wystawach „Znak Wodny” w Biurze Wystaw i XV edycji gdańskich NARRACJI, gdzie zaprezentował performans „Przytul Wodę”. Hydroza przygotowała także własną serię pocztówek pokazaną na targach sztuki organizowanych przez Turnus na Wolskiej.

W 2025 roku grupa przedstawiła we Wrocławiu projekt „Perpetua”, (GUA Collective, Podwórko Ruska 46) oparty na tekstach Sylvii Federici i Byung-Chul Hana, rozwijając wątki pracy, relacji i cielesności. Obecnie Hydroza działa w składzie: Jagoda Malanin, Kasia Rysiak, Milena Soporowska i Kasia Ślesińska.

O.W.L. Kolektyw powstał w 2020 roku w Krakowie, wyrastając z potrzeby tworzenia własnej, niezależnej przestrzeni działania. Ich praktyka opiera się na próbie stworzenia środowiska otwartego – bez 
przyczynowo-skutkowej reprezentacji i formalizmu skończonych 
artefaktów. Artyści traktują przestrzeń, obiekt i materiał jako równorzędne elementy, które mogą prowadzić widza w różnych kierunkach interpretacji, zgodnie z logiką poszerzonego pola sztuki.

Nazwę kolektywu ukształtowały realia krakowskiej sceny: brak miejsc, improwizowane warunki, szybkie decyzje, ale też wolność wyboru i działanie na własnych zasadach. Ich projekty często wyrastają właśnie z tego napięcia – między trudną logistyką a swobodą twórczą. W swoich działaniach O.W.L. stawia na zaangażowanie, które pobudza odbiorcę, ale nie narzuca gotowych odczytań.

Kolektyw tworzą: Natalia Kopytko, Marcin Sipiora, Dominik Stanisławski i Bartek Węgrzyn.

Kolektyw BREDNIE powstał na początku 2024 roku we Wrocławiu. Jego praktyka opiera się na działaniu poza schematami, z wyraźnym zwrotem ku grotesce i post-cringe’owi, które traktują jako narzędzia do podważania przyzwyczajeń odbiorców. BREDNIE chętnie angażują publiczność, przenosząc sztukę poza klasyczne przestrzenie wystawiennicze i testując granice interakcji w przestrzeni miejskiej.

Grupę tworzy czwórka młodych artystów: Zuzanna Wanowicz, Gabi Wolska, Kalina Radomska i Michał Miśków. Pomimo krótkiego stażu, mają na koncie liczne wystawy zbiorowe, a ich energia i spontaniczność szybko przełożyły się na rozpoznawalność wśród młodej sceny artystycznej. Od niedawna kolektyw działa także jako inicjatywa wystawiennicza, tworząc miejsce do prezentacji prac innych twórców oraz budując platformę sprzyjającą wymianie idei. Ich działania łączą różne środowiska, a współprace ze Sztuką na miejscu, Galerią Kontener, Czasoprzestrzenią, White Whole, Klubem Szalonych czy Wrocław Off Gallery Weekend potwierdzają ich otwartość na nowe konteksty.

Wrocławska Inicjatywa Taneczna (WITa) powstała dzięki porozumieniu rozproszonego środowiska tańca i choreografii. To oddolny, otwarty, demokratyczny kolektyw zrzeszający lokalną społeczność artystów tańca i choreografii, praktyków, teoretyków, miłośników. Jego celem jest wzmacnianie swojej społeczność poprzez szeroko pojętą działalność na rzecz większej widoczności, obecności oraz instytucjonalnego i finansowego wsparcia dla tańca i choreografii we Wrocławiu.

Inicjatywa ma otwarty charakter i zaprasza do współtworzenia zarówno osoby z doświadczeniem, jak i te, które dopiero zaczynają swoją drogę w tańcu i choreografii.

W podcaście kolektyw reprezentuje Joanna Gruntkowska – współtwórczyni WITy tancerka, choreografka, zaangażowana także w interdyscyplinarny kolektyw Watering Words oraz duet badawczy Formy Płynne, w których rozwija praktyki łączące ruch, somatykę i pracę z ciałem jako narzędziem poznania.

Plenum Osób Opiekujących Się to grupa robocza skupiająca osoby działające w świecie sztuki, które łączy doświadczenie opieki – nad dziećmi, uczniami, domem, innymi osobami czy relacjami. Plenum bada i nazywa to, co zwykle pozostaje niewidzialne: codzienność twórczą splątaną z pracą opiekuńczą, zmęczeniem, troską i współzależnością. W swoich realizacjach artystki tworzą sytuacje, w których różne prace współistnieją i dzielą przestrzeń – podobnie jak osoby w kolektywie – wzmacniając to, co kruche, rozproszone i często pomijane.

Działania Plenum obejmują instalacje wizualne i performatywne prezentowane m.in. w Gdańskiej Galerii Miejskiej oraz Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie, a także wydawanie zina „nie widać mnie”, poświęconego różnym wymiarom troski (do 2025 roku ukazały się cztery numery). Ważnym elementem praktyki są również Meminaria – spotkania warsztatowe z różnorodną publicznością, realizowane m.in. w Galerii Arsenał w Białymstoku, Zachęcie i MSN-ie w Warszawie oraz w Tranzit.sk w Bratysławie. Trzon kolektywu tworzą: Wera Morawiec, Kasia Kania, Ania Witkowska, Anna Steller, Dorota Walentynowicz i Ada Adu Rączka.

Społem fest to kolektyw kuratorsko-artystyczny, który od 2024 roku realizuje projekt „Witaj w klubie” – cykl wystaw i wydarzeń odbywających się w białostockich klubach osiedlowych. Inicjatywa, zapoczątkowana przez Tomka Pawłowskiego-Jarmołajewa i Aleksandrx Demianiuk, sprawdza potencjał miejsc na co dzień kojarzonych z działalnością dla dzieci i seniorów jako otwartych przestrzeni dla współczesnej sztuki i niezależnych praktyk kulturalnych. Pierwsza edycja przyjęła formę trzydniowego mini-festiwalu z udziałem blisko trzydziestu artystów i artystek z Polski i zagranicy, silnie zakorzenionych w lokalnym kontekście Podlasia.

W 2025 roku Społem fest rozwija projekt jako całoroczny program realizowany od maja do listopada w różnych klubach osiedlowych. Do zespołu kuratorskiego dołączyli Julian Kazberuk i Aga Waśkiel, a w centrum działań znalazły się młode twórczynie i młodzi twórcy z Białegostoku i regionu. Projekty powstają w połączonych zespołach artystyczno-kuratorskich i często stanowią pierwszą okazję do prezentacji prac w rodzinnych stronach lub debiut poza uczelnią. „Witaj w klubie” pełni funkcję sieciującą, edukacyjną i środowiskotwórczą, mapując lokalne praktyki i wspierając osoby rozpoczynające działalność artystyczną.

W sercu krakowskiego Kazimierza działa scena, która od początku miała być „nie z tej ziemi”. Scena Supernova powstała wiosną 2017 roku z inicjatywy Jakuba Kowalika jako offowa, otwarta przestrzeń dla artystów zawodowych, niezależnych i wszystkich osób, które chcą współtworzyć żywe miejsce spotkania sztuk. Dziś teatr działa przy ul. Zyblikiewicza 12/4 i konsekwentnie wypełnia lukę alternatywnej sceny na mapie Krakowa.

Supernova jest teatrem pokoleniowym – łączy młodych, poszukujących nowych form doświadczania sztuki, z tymi, którzy nie stracili świeżości spojrzenia. Wspiera inicjatywy z różnych dziedzin, tworząc pomost między środowiskami i praktykami. Założyli ją: Jakub Kowalik (Teatr w Kosmos), Justyna Kowalska (Purejoyofart) oraz Caroline Kwiatuszewska (SOLO/DUO), a trajektorię lotu wyznaczają działania z obszaru nowej dramaturgii, tańca współczesnego i performansu.

SZMERY to kolektyw i miejsce, które wyrosło z potrzeby bycia razem – offline, bez pośpiechu, z uważnością na codzienne drobiazgi. Z dziecięcą ciekawością przyglądają się światu, ludziom i temu, co powstaje pomiędzy nimi. Bliskie są im rzeczy z drugiego obiegu, rękodzieło, moda vintage i sztuka rozumiana jako część codziennego życia, a nie odświętna rama.

Działają lokalnie, w sercu Przedmieścia Świdnickiego, w niebieskim pawilonie dawnej drukarni naukowej przy ul. Lelewela 4. To przestrzeń dla mikrospołeczności – spotkań, wspólnego działania, odpoczynku i łapania inspiracji. Organizują targi, swapy i warsztaty, a w planach są także koncerty i wystawy. Można tu coś uszyć, wymienić się ubraniami, zrobić biżuterię, napić się kawy albo po prostu zostać na rozmowę.

Na co dzień SZMERY funkcjonują również jako pracownie artystyczne – powstają tu obrazy, obiekty, moda, biżuteria, elementy home decor i świeżo palona kawa. Mieszczą się w dawnej introligatorni z lat 70., pełnej światła i przestrzeni, współdzielonej… z bokserami. To nieoczywiste sąsiedztwo i cała dawna drukarnia, wypełniona dziś małymi pracowniami, tworzą unikalny ekosystem, w którym różne światy i praktyki artystyczne naprawdę spotykają się na jednym korytarzu.

Turnus na Wolskiej to warszawska galeria, kawiarnia i dom spotkań w jednym, działające przy ul. Wolskiej. To miejsce, w którym sztuka splata się z codziennością – na parterze odbywają się warsztaty, spotkania, pokazy filmowe, koncerty i przyjęcia, a na piętrze zawsze czeka aktualna wystawa. Turnus zaprasza także do niespiesznego bycia razem: przy kawie, książkach, poezji, grach planszowych czy wspólnym szydełkowaniu.

Przestrzeń stworzyły Marcelina Gorczyńska i Kamila Falęcka, artystki związane z Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, które zamiast klasycznej galerii zaproponowały otwarte, gościnne miejsce bez instytucjonalnego dystansu. Turnus na Wolskiej działa jako punkt spotkań dla różnych środowisk, promując dostępność sztuki, relacje i wspólne doświadczenie – niezależnie od tego, czy ktoś wpada na wystawę, koncert, czy po prostu na chwilę rozmowy.

UL to oddolna inicjatywa kulturalna działająca w Gdańsk od 2018 roku, zrzeszająca twórców i teoretyków funkcjonujących na styku różnych dziedzin sztuki i refleksji krytycznej. UL koncentruje się na wypełnianiu luk w lokalnym polu kultury, inicjując działania, które testują nowe formaty pracy artystycznej i dyskusji.

Wśród kluczowych projektów znajdują się przeglądy performatywne Wykon oraz wydawanie pisma krytycznoartystycznego „Dyskurs Lokalny”, które stanowi platformę wymiany myśli i dokumentowania współczesnych praktyk. Inicjatywę tworzą „Pszczoły”, w tym osoby założycielskie: Piotr Sz. Mańczak, Piotr T. Mosur oraz Natalia Dopkoska. UL działa jako elastyczna, środowiskowa platforma współpracy, wzmacniająca lokalne głosy i praktyki oddolne.

Bazar Bizarre to miejsce wystaw we Wrocławiu, które wyrasta z połączenia miejskiego targowiska z działaniami artystycznymi i ekologicznymi. Odbywa się w przestrzeni Targowiska Jemiołowa – popularnego ryneczku na Gajowicach.

Dzięki takiej formule Bazar Bizarre tworzy unikalną przestrzeń, w której kultura, edukacja i lokalna aktywność splatają się z codziennym rytmem targowiska, otwierając sztukę na szerokie grupy odbiorców i budując miejsce dialogu o współczesnych wyzwaniach społeczno-ekologicznych.

Pod nazwą Bazar Bizarre odbywają się także cykliczne, mozaikowe inicjatywy łącząca festiwal sztuki z prezentacją wiedzy, postaw i praktyk rzemieślniczych. Ich punktem wyjścia są zagadnienia ekosystemowe i perspektywa ekohumanistyczna, zachęcająca do uważnego spojrzenia na relacje między ludźmi a innymi, pozaludzkimi formami życia oraz do rewizji pojęcia podmiotowości.